OCHRONA PRAWA DO POSZANOWANIA MIENIA - SKARGA DO EUROPEJSKIEGO TRYBUNAŁU PRAW CZŁOWIEKA

Art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wartości (zwanej dalej Europejską Konwencją Praw Człowieka) zawiera trzy zasady dotyczące prawa do poszanowania mienia:

1. zasadę ogólną – obowiązek poszanowania mienia „Każda osoba ma prawo do poszanowania swego mienia.” (akapit 1 zd. 1)
2. warunki dopuszczalności pozbawienia mienia „Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego” (akapit 1 zd.2)
3. warunki dopuszczalności regulowania sposobu korzystania z mienia „Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczanych podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych” ( akapit 2)

Konstytucja RP a Europejska Konwencja Praw Człowieka

Postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Protokołu nr 1 są zbieżne z treścią art.31 ust.3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Konstytucja dopuszcza ograniczenie własności w formie ustawy i jedynie ze względu na bezpieczeństwo lub porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowia, moralności publicznej, wolności i  praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą jednak naruszać istoty wolności i praw. Ujęcie ograniczeń prawa do poszanowania mienia w art. 31 ust. 3 Konstytucji jest identyczne z przedstawionym w art. 8, 9, 10 i 11 Konwencji.

Pojęcie mienia

Pojęcie mienia zostało ukształtowane przez praktykę orzeczniczą Trybunału zgodnie z zasadą autonomicznego znaczenia pojęć konwencyjnych. Mienie obejmuje wszelkie uprawnienia majątkowe mające wartość ekonomiczną, rzeczowe, obligacyjne oraz faktyczne korzystanie z mienia. Mienie obejmuje własność rzeczy ruchomych i nieruchomości. Trybunał uznał, że mieniem są:

• akcje i obligacje (sprawa Bramelid i Malstrom),
• patenty (sprawa Smith and Klein),
• roszczenia majątkowe potwierdzone wyrokiem sądu lub arbitrażu (sprawy Stran Greek Rafineries, Zwierzyński, Ryabykh),
• roszczenie majątkowe mające oparcie w przepisach prawa, niekoniecznie potwierdzone wyrokiem (sprawa Pressos Campania Naviera),
• roszczenie o egzekucję prawa potwierdzonego orzeczeniem sądowym, oczekiwanie należytej staranności ze strony organów prowadzących egzekucję (sprawy Hornby, Saglio, Immobiliare Saffi),
• ekspektatywa majątkowa (sprawa Pressos Compania Naviera),
• interesy ekonomiczne związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa (sprawa Tre Traktorer),
• prawo i warunki wykonywania wolnego zawodu (sprawy Van Merie, Moor),
• nabyte uprawnienie do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (sprawy Stec, Moskal).

Trybunał szeroko interpretuje pojęcie mienia. Art. 1 Protokołu nie gwarantuje jednak prawa do nabycia mienia, a także do zwrotu własności wywłaszczonej, jeżeli jego żądanie nie znajduje oparcia w przepisach prawa krajowego (sprawy Malhous, Polacek, Gratzinger, Kopecky). Nie nakłada na państwo obowiązku zwrotu własności wywłaszczonej przed datą ratyfikacji Konwencji przez to państwo (sprawa Jantner v. Slovakia).

Ingerencja w mienie

Trybunał przy rozpoznaniu sprawy bada, która z zasad wyrażonych w art. 1 Protokołu ma zastosowanie.  W przypadku pozbawienia mienia Trybunał bada, zmianę rzeczywistą sytuacji majątkowej skarżącego. Pozbawienie mienia musi nastąpić zarówno formalnie jak i faktycznie, a decydujące dla oceny jest pozbawienie prawa ekonomicznego znaczenia.

Regulowanie sposobu korzystania z mienia może wystąpić tylko wtedy, gdy:

1. jest podjęte w interesie publicznym: upadłość, układ, postępowanie scaleniowe, środki podejmowane w dziedzinie planowania przestrzennego, ograniczenia nakładane przez prawo budowlane albo uzasadnione względami ochrony środowiska, regulowanie czynszów, ograniczenia swobody kształtowania warunków umów najmu lokali,
2. jest wprowadzone w celu zapewnienia uiszczania podatków, innych należności lub kar pieniężnych.

Rozpatrując sprawę Trybunał uwzględnia zasadę proporcjonalności i dokonuje tzw. testu proporcjonalności. Trybunał bada czy pozbawienie lub ingerencja w korzystanie z mienia została podjęta w interesie publicznym, czy między celem a środkami zastosowanymi przez władze istnieje właściwa równowaga.

Trybunał orzekał również w polskich sprawach związanych z ingerencją w mienie:

• Skibińscy, Rosiński, Skrzyński, Pietrzak (działki zamrożone pod przyszłe inwestycje),
• Hutten-Czapska (sytuacja właściciela nieruchomości zajętej przez lokatorów kwaterunkowych, brak możliwości korzystania z nieruchomości i pobierania czynszu)
•  Sokołowski (roszczenia indywidualne za szkody powstałe w związku z okupacją niemiecką),
• Olczak (przymusowy zarząd NBP w stosunku do prywatnego banku, pozbawienie własności akcji),
• Rucińska (uprawnienia odszkodowawcze przysługujące dawnym właścicielom gruntów warszawskich),
• Broniowski (niemożliwość faktycznego zaspokojenia roszczeń wynikających z przepisów o mieniu zabużańskim),
• Kuczyńska (oczekiwanie na otrzymanie mieszkania spółdzielczego, uprawnienia majątkowe oczekujących na mieszkanie wynikające z przepisów o spółdzielczości),
• Bugajny (odmowa wywłaszczenia działek przeznaczonych pod drogi na osiedlu),
• Bennich-Zalewski (odzyskiwanie mienia znacjonalizowanego przez orzeczenia uznane za niezgodne z prawem).

Wywłaszczenie

Trybunał uznał, że za wywłaszczenie należy się odszkodowanie, a wywłaszczenie bez odszkodowania może nastąpić tylko w uzasadnionych przypadkach. Wysokość odszkodowania ocenia Trybunał, który zawsze bierze pod uwagę okoliczności sprawy i sytuację osobistą skarżącego. Trybunał rozstrzyga również:

1. czy odszkodowanie nie zostało wypłacone z nadmierną zwłoką,
2. czy określenie wysokości odszkodowania nie trwało zbyt długo,
3. czy postępowanie dotyczące wysokości odszkodowania jest rzetelne i daje skarżącemu szansę przedstawienia swoich racji.

Zwrot wywłaszczonej własności przed ratyfikacją Protokołu nr 1 nie podlega kontroli Trybunału, natomiast istnieje możliwość wniesienia skargi na brak odpowiedniego przeprowadzenia postępowania o zwrot wywłaszczonej własności.

Świadczenia z ubezpieczenia społecznego

Art. 1 Protokołu ma również zastosowanie do ochrony świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Jednakże nie gwarantuje on prawa do świadczenia w określonej wysokości ani o określonym charakterze. Potencjalnie naruszenie prawa do poszanowania mienia może nastąpić w przypadku odebrania lub obniżenia wysokości świadczeń w drodze zmiany przepisów. Trybunał uznał, że naruszeniem  prawa do poszanowania mienia jest niewykonanie wyroku określającego wysokość świadczeń i nakazującego ich zapłatę (sprawy Antonakopoulos, Wilkowicz).

1. Trybunał orzekał również w polskich sprawach związanych ze świadczeniami z ubezpieczenia społecznego:
2. Styranowski (zmniejszenie emerytury na podstawie ustawy o rewaloryzacji świadczeń z ubezpieczenia społecznego z 17.10.1991 r.),
3. Paruszewska (zarzut dyskryminacji w związku z niższym wiekiem emerytalnym),
4. Moskal (weryfikacja i odebranie świadczeń rodzicom dzieci chorujących na choroby przewlekłe),
5. J.S. (brak uprawnień do specjalnych  świadczeń z ubezpieczenia społecznego dla osób pracujących w karnych batalionach robotniczych w latach 50.),
6. Skórkiewicz, Styk, Domalewski (pozbawienie uprawnień kombatanckich).