Pracownik, który zna ceny, bazę klientów, plany sprzedażowe albo rozwiązania technologiczne firmy, po odejściu może wykorzystać tę wiedzę w działalności konkurencyjnej. Umowa o zakazie konkurencji pomaga ograniczyć takie ryzyko, ale nie powinna być standardowym załącznikiem podpisywanym z każdą osobą. Zanim ją zastosujemy, warto ustalić, jaki interes firmy chcemy chronić i czy ograniczenie będzie proporcjonalne do rzeczywistego zagrożenia.
Zakaz konkurencji pracownika – w trakcie czy po zatrudnieniu?
Kodeks pracy przewiduje dwa rodzaje umów. Pierwsza obowiązuje w czasie trwania stosunku pracy. W jej zakresie pracownik nie może prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani pracować dla podmiotu prowadzącego taką działalność. Zakaz powinien wynikać z odrębnej umowy zawartej na piśmie. Niezachowanie formy pisemnej powoduje jej nieważność.
Drugi wariant to zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Możemy zawrzeć go z pracownikiem mającym dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić firmę na szkodę.
Kiedy umowa o zakazie konkurencji ma uzasadnienie?
Klauzula konkurencyjna jest przydatna przede wszystkim wtedy, gdy pracownik uzyskuje dostęp do informacji, które mają konkretną wartość biznesową. Może chodzić między innymi o warunki współpracy z kluczowymi klientami, marże, politykę cenową, dane dotyczące dostawców, wyniki badań, kod źródłowy, plany inwestycyjne lub strategię wejścia na nowy rynek.
Przed zawarciem umowy sprawdźmy:
- czy pracownik rzeczywiście ma dostęp do informacji wymagających ochrony;
- jakie działania i jakie podmioty uznajemy za konkurencyjne;
- na jakim rynku oraz terytorium firma faktycznie prowadzi działalność;
- jak długo informacje zachowują znaczenie gospodarcze;
- czy koszt odszkodowania po zakończeniu zatrudnienia jest uzasadniony skalą ryzyka.
Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy najczęściej ma sens w odniesieniu do kadry zarządzającej, handlowców, specjalistów technologicznych oraz osób uczestniczących w tworzeniu strategii firmy. Samo stanowisko nie powinno jednak przesądzać o zawarciu umowy. Liczy się rzeczywisty dostęp do wiedzy, której wykorzystanie przez konkurencję mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
Co powinna zawierać dobrze przygotowana umowa?
Najwięcej problemów wywołują postanowienia zbyt ogólne. Sam zapis, że pracownik „nie może działać na rzecz konkurencji”, może nie wystarczyć. Powinniśmy możliwie jasno opisać, jaka działalność jest konkurencyjna, jakich produktów lub usług dotyczy zakaz i w jakich formach pracownik nie może jej podejmować.
Zakres umowy powinien odpowiadać działalności firmy. Zbyt szeroki zakaz może utrudniać pracownikowi wykonywanie zawodu, a jednocześnie zwiększać ryzyko sporu o znaczenie poszczególnych zapisów. Z kolei zbyt wąska klauzula może nie chronić tych obszarów, na których zależy nam najbardziej.
Czy zakaz konkurencji zawsze się opłaca?
Nie każda firma i nie każde stanowisko wymagają takiego zabezpieczenia. Jeżeli ryzyko jest niewielkie, bardziej adekwatne mogą być dobrze przygotowane postanowienia o poufności, ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa, prawidłowe uregulowanie praw autorskich oraz ograniczenie dostępu do wrażliwych danych. Rozwiązania te nie zastępują zakazu konkurencji, ale często stanowią ważną część szerszego systemu ochrony informacji.
Przed podpisaniem umowy warto więc porównać spodziewane korzyści z jej kosztami. Szczególnego namysłu wymaga zakaz obowiązujący po ustaniu stosunku pracy, ponieważ wiąże się z obowiązkiem wypłaty odszkodowania. Powinniśmy również pamiętać o terminowej realizacji tego obowiązku – niewypłacanie odszkodowania jest jedną z ustawowych przesłanek wcześniejszego ustania zakazu.
Dobrze dopasowana umowa o zakazie konkurencji może chronić relacje z klientami, know-how oraz przewagę wynikającą z informacji zgromadzonych w firmie. Jej użyteczność zależy jednak przede wszystkim od precyzyjnego zakresu i zgodności z charakterem konkretnego stanowiska. Jeżeli chcemy ocenić zasadność wprowadzenia zakazu albo przeanalizować stosowany wzór umowy, możemy skontaktować się z Kancelarią Polz i Polz w celu uzyskania porady prawnej.
