W sporach dotyczących nieważnych umów kredytowych, w szczególności kredytów indeksowanych lub denominowanych do waluty obcej, coraz częściej pojawia się pytanie o zarzut zatrzymania podnoszony przez banki. Dla kredytobiorców to zagadnienie ma bardzo praktyczny wymiar – wpływa bowiem bezpośrednio na tempo i realność odzyskania zasądzonych świadczeń. Z naszej perspektywy kluczowe jest nie tylko to, co wynika z przepisów Kodeksu cywilnego, lecz także sposób ich wykładni przez sądy krajowe oraz Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Zarzut zatrzymania, uregulowany w art. 496 Kodeksu cywilnego, polega na tym, że strona zobowiązana do zwrotu świadczenia może wstrzymać się z jego spełnieniem do czasu, aż druga strona zaoferuje zwrot własnego świadczenia albo odpowiednio zabezpieczy roszczenie. Konstrukcja ta została przewidziana dla umów wzajemnych, w których istnieje funkcjonalny związek pomiędzy świadczeniami stron. I właśnie w tym miejscu pojawia się zasadniczy spór: czy umowa kredytu może być uznana za umowę wzajemną, a tym samym czy bank w ogóle może skutecznie korzystać z prawa zatrzymania po stwierdzeniu jej nieważności.
Umowa kredytu, a pojęcie umowy wzajemnej
Choć umowa kredytu jest umową dwustronnie zobowiązującą i odpłatną, nie oznacza to automatycznie, że spełnia ona kryteria umowy wzajemnej w rozumieniu art. 487 § 2 Kodeksu cywilnego. W przypadku umowy wzajemnej świadczenie jednej strony stanowi ekwiwalent świadczenia drugiej strony, a pomiędzy nimi istnieje wyraźna różnorodność. W umowie kredytu relacja ta wygląda inaczej – bank oddaje do dyspozycji określoną kwotę pieniężną, natomiast kredytobiorca zobowiązuje się do jej zwrotu wraz z kosztami. W praktyce mamy więc do czynienia z jednorodzajowymi świadczeniami pieniężnymi, co od lat rodzi wątpliwości co do możliwości stosowania instytucji zatrzymania.
Takie stanowisko konsekwentnie prezentuje m.in. Rzecznik Finansowy, wskazując, że brak cech klasycznej umowy wzajemnej powinien wykluczać automatyczne sięganie przez banki po art. 496 Kodeksu cywilnego. Spór ten nie ma jednak wyłącznie charakteru teoretycznego – jego skutki są odczuwalne dla kredytobiorców w toku postępowań sądowych i egzekucyjnych.
Zarzut zatrzymania w orzecznictwie TSUE
Szczególnego znaczenia dla praktyki mają rozstrzygnięcia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który kilkukrotnie odnosił się do kwestii zarzutu zatrzymania w kontekście ochrony konsumentów. W wyroku z 14 grudnia 2023 r. (sprawa C-28/22) TSUE jednoznacznie zakwestionował możliwość uzależniania przez bank zwrotu świadczeń należnych kredytobiorcy od uprzedniego lub równoczesnego zaoferowania przez niego zwrotu kapitału. Trybunał podkreślił, że takie działanie narusza skuteczność ochrony przyznanej konsumentom na gruncie dyrektywy 93/13/EWG.
Kolejne istotne stanowisko zapadło 8 maja 2024 r. w sprawie C-424/22. TSUE uznał, że stosowanie zarzutu zatrzymania przez banki jest niedopuszczalne w sytuacji, gdy prowadziłoby to do faktycznego pozbawienia konsumenta możliwości uzyskania zasądzonych na jego rzecz świadczeń. W praktyce oznacza to, że instytucje prawne prawa krajowego nie mogą być wykorzystywane w sposób, który osłabia ochronę konsumencką i zniechęca do dochodzenia roszczeń wynikających z nieważności umowy.
Stanowisko Sądu Najwyższego i problem potrącenia
Na gruncie prawa krajowego istotne znaczenie ma również postanowienie Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2024 r. (sygn. I CSK 6224/22). Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w sytuacji, gdy obie strony nieważnej umowy kredytu posiadają wobec siebie jednorodzajowe wierzytelności pieniężne, sięganie po zarzut zatrzymania jest co najmniej wątpliwe. Kodeks cywilny przewiduje bowiem w takich przypadkach instytucję potrącenia, która prowadzi do wzajemnego umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie praktyczne. Potrącenie działa w sposób bardziej przejrzysty i nie prowadzi do blokowania wypłaty świadczeń należnych konsumentowi. Zarzut zatrzymania, stosowany instrumentalnie, może natomiast skutkować przewlekaniem rozliczeń i realnym ograniczeniem skuteczności wyroku stwierdzającego nieważność umowy kredytowej.
Czy banki mogą dziś skutecznie powoływać się na zarzut zatrzymania?
Analizując aktualne orzecznictwo TSUE oraz najnowsze wypowiedzi Sądu Najwyższego, widzimy wyraźny kierunek: możliwość skutecznego podnoszenia zarzutu zatrzymania przez banki jest coraz bardziej ograniczana. Choć w orzecznictwie krajowym wciąż pojawiają się rozbieżności, standard wyznaczany przez prawo unijne i wykładnię prokonsumencką wyraźnie przemawia za tym, aby banki nie mogły wykorzystywać tej instytucji do opóźniania zwrotu świadczeń należnych kredytobiorcom.
Z punktu widzenia konsumentów oznacza to wzmocnienie pozycji procesowej oraz większą przewidywalność rozliczeń po stwierdzeniu nieważności umowy. Nie zmienia to jednak faktu, że każda sprawa wymaga indywidualnej analizy – zarówno pod kątem treści umowy, jak i strategii procesowej przyjętej przez bank.
Znaczenie zarzutu zatrzymania dla spraw frankowych
W sprawach tzw. frankowych zarzut zatrzymania był przez długi czas jednym z podstawowych narzędzi obrony banków. Jego celem było stworzenie presji na kredytobiorców i ograniczenie praktycznych skutków korzystnych wyroków. Aktualne orzecznictwo TSUE wyraźnie osłabia tę strategię, wskazując, że interes konsumenta i skuteczność ochrony prawnej mają pierwszeństwo przed formalnym stosowaniem instytucji prawa cywilnego.
