W obrocie gospodarczym często zdarza się, że firma chce sprzedać wierzytelność, uporządkować rozliczenia z kontrahentem albo przenieść zobowiązania na inny podmiot. Może to wynikać z restrukturyzacji, sprzedaży części biznesu, problemów z płatnościami, zmiany modelu współpracy albo potrzeby poprawy płynności finansowej.
W praktyce najczęściej mówimy o dwóch różnych mechanizmach: cesji wierzytelności oraz przejęciu długu. Choć bywają mylone, wywołują inne skutki prawne i wymagają innego przygotowania dokumentów.
Cesja wierzytelności – kiedy możemy przenieść prawo do zapłaty?
Cesja wierzytelności, nazywana też przelewem wierzytelności, polega na przeniesieniu prawa do żądania świadczenia z dotychczasowego wierzyciela na nowego wierzyciela. W uproszczeniu: jeżeli nasza firma ma wobec kontrahenta roszczenie o zapłatę, możemy przenieść je na inny podmiot, o ile nie sprzeciwia się temu ustawa, umowa albo właściwość zobowiązania.
Co istotne, zasadą jest brak konieczności uzyskania zgody dłużnika na przelew wierzytelności. Nie oznacza to jednak, że można pominąć analizę umowy. W wielu kontraktach biznesowych pojawiają się postanowienia ograniczające cesję, np. wymóg wcześniejszej zgody drugiej strony. Jeżeli taki zapis istnieje, dokonanie cesji bez jego uwzględnienia może prowadzić do sporu.
Dla bezpieczeństwa transakcji warto także zawiadomić dłużnika o cesji. Dopóki dłużnik nie wie o zmianie wierzyciela, może spełnić świadczenie do rąk dotychczasowego wierzyciela, co w określonych sytuacjach komplikuje dalsze rozliczenia.
Co powinna zawierać umowa cesji wierzytelności?
Dobrze przygotowana umowa cesji wierzytelności powinna precyzyjnie określać, jaka wierzytelność jest przenoszona. W praktyce wskazujemy m.in. strony, podstawę powstania wierzytelności, numer faktury lub umowy, wysokość należności, termin płatności, odsetki, zabezpieczenia oraz dokumenty potwierdzające istnienie roszczenia.
Warto zadbać również o oświadczenia cedenta, czyli dotychczasowego wierzyciela. Chodzi zwłaszcza o potwierdzenie, że wierzytelność istnieje, nie została wcześniej przeniesiona na inny podmiot, nie jest sporna albo nie została już zaspokojona. Jeżeli wierzytelność jest zabezpieczona, np. poręczeniem, hipoteką lub zastawem, należy dodatkowo sprawdzić, czy i w jaki sposób zabezpieczenie przechodzi na nabywcę.
Przejęcie długu – zmiana dłużnika wymaga większej ostrożności
Inaczej wygląda przeniesienie długu. Przejęcie długu polega na tym, że osoba trzecia wstępuje w miejsce dotychczasowego dłużnika, a dotychczasowy dłużnik zostaje z zobowiązania zwolniony. W biznesie może to mieć znaczenie np. przy sprzedaży przedsiębiorstwa, zmianach w grupie kapitałowej, reorganizacji kontraktów albo przejmowaniu projektów między spółkami.
W przeciwieństwie do cesji wierzytelności, przejęcie długu nie może zostać skutecznie przeprowadzone bez udziału lub zgody właściwych stron. Może nastąpić przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika albo przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela.
Z perspektywy praktycznej szczególnie ważna jest zgoda wierzyciela. Jeżeli wierzyciel nie zaakceptuje nowego dłużnika, samo porozumienie między dotychczasowym dłużnikiem a osobą trzecią nie doprowadzi do zwolnienia z długu. Dlatego przed podpisaniem dokumentów warto ustalić, kto ma wyrazić zgodę, w jakiej formie i czy umowa główna przewiduje dodatkowe warunki.
Cesja a przejęcie długu – najczęstsze błędy w firmach
Najczęstszy błąd polega na traktowaniu cesji wierzytelności i przejęcia długu jako tej samej czynności. Tymczasem przy cesji zmienia się wierzyciel, a przy przejęciu długu zmienia się dłużnik. Różnica jest zasadnicza, ponieważ wpływa na wymaganą zgodę, dokumenty, skutki podatkowe i odpowiedzialność stron.
Drugim częstym błędem jest podpisywanie krótkich, ogólnych porozumień bez analizy umowy źródłowej. Może się okazać, że kontrakt zakazuje cesji, wymaga zgody drugiej strony albo przewiduje szczególną procedurę przeniesienia praw i obowiązków. W relacjach biznesowych warto też zweryfikować, czy wraz z wierzytelnością lub długiem mają przejść zabezpieczenia, prawa uboczne, obowiązki informacyjne, kary umowne albo roszczenia związane z nienależytym wykonaniem umowy.
Trzeci problem dotyczy dowodów. Jeżeli wierzytelność jest sporna, przedawniona, źle udokumentowana albo częściowo zapłacona, nabywca może mieć trudność z jej późniejszym dochodzeniem. Dlatego przed transakcją warto przeprowadzić podstawowe badanie dokumentów, nawet jeżeli strony pozostają w dobrych relacjach.
Przeniesienie wierzytelności lub długu wymaga dobrego planu
Cesja wierzytelności i przejęcie długu mogą być skutecznymi narzędziami w prowadzeniu biznesu, ale wymagają starannego przygotowania. Kluczowe jest nie tylko podpisanie umowy, lecz także sprawdzenie dokumentów źródłowych, uzyskanie wymaganych zgód, prawidłowe opisanie przenoszonych praw lub obowiązków oraz zabezpieczenie interesów stron.
Jeżeli planują Państwo przeniesienie wierzytelności, przejęcie długu albo zmianę stron umowy w relacjach biznesowych, mogą Państwo skontaktować się z naszą kancelarią w celu uzyskania porady prawnej i analizy dokumentów.
